کد خبر: ۳۸۴۴۶۶۹

تاریخ: ۰۳ مهر ۱۳۹۸ - ۰۸:۲۰

یادداشت وارده/

«حق هدایت شهروندی» و رساله امام سجاد(ع)

گروه حوزه‌های علمیه ــ عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در یادداشتی به بررسی «حق هدایت شهروندی» با استناد به روایتی از امام سجاد(ع) پرداخت و تأکید کرد: حق هدایت شهروندی از حقوق مردم مانند آزادی است که باید از مسئولان مطالبه شود.

به گزارش ایکنا؛ متن یادداشت حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عابدی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به مناسبت ایام شهادت حضرت زین‌العابدین(ع)، به شرح زیر است:

در ایام شهادت امام سجاد(ع) نگاهی کوتاه به بخشی از مسئله «حق هدایت شهروندی» می‌اندازیم که امروزه مورد غفلت جامعه نخبگانی ما قرار گرفته و به آن جایگاهی در خور همانند حق آزادی و. در نظر نمی‌گیرند و به همین جهت، عموم مردم نیز هرگز آن را به عنوان حقی که باید از مسئولان خود مطالبه نمایند مورد توجه قرار نمی‌دهند.

۱. امام در برابر هدایت مردم، مسئولیت دارد و این ویژگی به فلسفه جعل امامت بر می‌گردد. این ویژگی موجب می‌شود امام نسبت به هر آنچه به هدایت و گمراهی شهروندان مربوط می‌شود مسئولیت داشته باشند. قابل توجه این است که از یک سو خداوند آنان را برای هدایت فرستاده و در مقابل مقام امامت و به میزان این مقام، نزد خداوند مسئولیت دارند و از این جهت هم که هدایت حق شهروندان است، آنان در مقابل این حق مردم نیز مسئول هستند. بنابر این مسئولیت آنان هم نسبت به حق الله وهم نسبت به حق الناس است. هر چند ماهیت این مسئولیت‌ها و سرچشمه آن‌ها متفاوت باشد.

۲. در فرهنگ دینی و بویژه زبان قرآن، هر آنچه موجب هدایت است در قالب ارزش‌ها و معروف‌ها برای جامعه دینی ارائه شده و جامعه دینی آن‌ها را به عنوان بخشی از هویت خود، شناخته است و هر آنچه موجب ضلالت و گمراهی است در قالب ضدارزش‌ها و منکر‌ها ارائه شده جامعه دینی آن‌ها را به عنوان بخشی از هویت دینی خود نمی‌شناسد.

۳. با این دو مقدمه می‌توان توضیح داد که امام سجاد(ع) نیز به عنوان منصوب الهی، مسئول امر به معروف و نهی از منکر در تمام ابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... جامعه است و از سوی دیگر به عنوان یک عضو از جامعه اسلامی که شهروندان امامتش را پذیرفته و هدایت الهی را از مجرای راهبری و مدیریت او می‌جویند، این مسئولیت را عهده‌دار بود. همین مسئولیت دو جانبه اقتضا می‌کرد در حالی که در این دوره رسما جلوی امر به معروف و نهی از منکر گرفته می‌شد، در مقابل انحرافات، به شیوه‌های مختلف به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر عمل کند.

۴. اهمیت این مسئولیت چندان است که خداوند به پیامبرانش دستور هدایت مردم را می‌دهد و کتاب‌هایش برای هدایت مردم(هدی للناس و...) است. سخن امام سجاد(ع) درباره این اهمیت چنین است: «به شیعیان من مژده ثواب بزرگ و پاداش فراوان بدهید که خدای تعالی به موسی علیه السلام چنین وحی کرد:... اگر فرار کننده از در خانه یا گمگشته از آستانه مرا به سوی من باز گردانی، برای تو بالاتر از عبادت صد سال است که روزهایش را روزه بداری و شبهایش را به نماز و عبادت بگذرانی.»(لئالی الاخبار، ص ۲۱۴ و ر. ک: بحارالانوار، ج ۱، ص ۷۱).

حضرت در اقدامی اعجاب‌برانگیز با بیان حقوق اسلامی به نوعی در مسیر مشخص کردن مرز ارزش‌ها و ضد ارزش‌های دینی تلاش کرد و رساله حقوق حضرت از این منظر متاسفانه مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته است.

۵. اهمیت این مسئولیت را از طریق روایتی از امام در مورد ترک فریضه امر به معروف و نهی از منکر نیز می‌توان فهمید آنجا که این کار را معادل ترک کتاب الله دانست. به دیگر بیان اگر از منکرات نهی نشود و به معروف‌ها امر نشود، کل قرآن کنار گذاشته شده است، با این بیان که کارکرد قرآن این است که در سایه معارف و آموزه‌های آن، بشر به ارزش‌های تولید شده از آن آموزه‌ها(معروف‌ها) عمل کند و از خلاف آن(منکرها) دوری کند. امام فرمود: «اَلتّارِکُ لِلاَمْرِ بِالْمَعروفِ وَالنَّهی عَنِ الْمُنْکَرِ کَنابِذِ کِتابِ اللّهِ وَ راءَ ظَهْرِهِ اِلاّ اَنْ یتَّقِی تُقاةً فَقیل لَهُ ما تُقاتُهُ؟ قالَ یخافُ جَبّاراً أَنْ یفْرُطَ عَلَیهِ اَوْ أَنْ یطْغی(حلیلة الاولیاء، ج ۳، ص ۱۴۰)؛ ترک کننده امر به معروف و نهی از منکر، مانند کسی است که کتاب خدا را پشت سر انداخته است. مگر اینکه نهایت پرهیزگاری را بورزد. پرسیدند: حق پرهیزگاری چگونه است؟ فرمود: از ستم‌پیشه‌ای بترسد که مبادا بر او ظلم مفرط کند و یا بترسد از آنکه خود طغیان کند.»

۶. مسئله مهم در کنار اصل این مسئولیت امام و رهبران، توجه به پیامد بی توجهی به این مسئولیت است و، چون معروف و منکر ابعاد مهم اجتماعی و سیاسی دارد و امر و نهی در آن، مقوله‌ای درگیر با قدرت و نیازمند قدرت است، پیامد بی توجهی به آن باید مورد توجه افراد حقوقی(حاکمان و رهبران و مدیران جامعه اسلامی) نیز باشد و تمام نهاد‌های قدرت از قوای مقننه و مجریه تا قضائیه خود را مخاطب این پیامد و مسئول آن بدانند.

امام(ع) ترک این مسئولیت را دارای پیامد‌هایی تلخ اجتماعی نیز می‌داند از جمله می‌فرماید: «اَلذُّنُوبُ الَّتی تُنْزِلُ الْبَلاءَ تَرْکُ اِغاثَهِ الْمَلهُوفِ وَ تَرکُ مَعُونَةِ الْمَظلومِ وَ تَضْییعُ الْأَمْرِ بِالْمَعْروفِ وَالنَّهی عَنِ الْمُنْکَرِ؛ گناهانی که بلا را نازل می‌کنند، یاری نکردن غمدیده، ترک یاری مظلوم و ضایع کردن امر به معروف و نهی از منکر است.»

سخن اصلی این است که رهبران جامعه دینی که مشروعیتشان در گرو ارتباط با نظام امامت است، حداقل هنگام بروز این بلا‌ها باید پرونده‌ای هم برای خود بگشایند و(در کنار عوامل دیگر)، نقش ترک مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر اهالی حکومت(به عنوان شخصیت حقوقی) را رصد نمایند و برای کاهش آن تدابیر نظری و عملی بجویند.

انتهای پیام